„Moje dziecko jest takie kreatywne” — mówimy z dumą, gdy maluch namaluje coś niezwykłego lub wymyśli zaskakującą historię. Ale kreatywność to nie talent, z którym się rodzimy lub nie. To umiejętność, którą można — i warto — rozwijać. A dom jest najlepszym miejscem, by to robić, bo to właśnie tam dziecko spędza większość swojego czasu.

Kreatywność to nie tylko sztuka

Zacznijmy od ważnego rozróżnienia. Kreatywność to nie zdolności plastyczne. Dziecko kreatywne to nie tylko to, które pięknie rysuje. To dziecko, które potrafi myśleć nieszablonowo, znajdować nietypowe rozwiązania, zadawać niezwykłe pytania. Kreatywność przejawia się w sposobie budowania zamku z klocków, w wymyślaniu reguł do nowej zabawy, w opowiadaniu historii, w zadawaniu pytania „a co by było, gdyby…”. Sir Ken Robinson, którego wystąpienie TED o kreatywności w edukacji zostało obejrzane ponad 70 milionów razy, przestrzegał, że tradycyjna szkoła systematycznie tłumi kreatywność dzieci zamiast ją rozwijać.

W podejściu Reggio Emilia kreatywność jest traktowana jako fundamentalna zdolność każdego dziecka — nie tylko wybranych. Loris Malaguzzi wierzył, że twórczość jest naturalnym sposobem istnienia dziecka w świecie. Naszą rolą jako dorosłych nie jest więc „uczyć kreatywności”, ale nie przeszkadzać jej naturalnie rozkwitać — a najlepiej: tworzyć warunki, w których może się rozwinąć.

Przestrzeń do tworzenia

Pierwszy krok to stworzenie w domu miejsca, w którym dziecko może swobodnie tworzyć. Nie musi to być osobny pokój ani profesjonalna pracownia — wystarczy stolik, kilka półek i zestaw podstawowych materiałów. Ważne, by dziecko miało do nich stały, łatwy dostęp — by nie musiało prosić o pozwolenie za każdym razem, gdy chce rysować czy lepić.

Jakie materiały? Najlepsze są te otwarte — takie, które nie mają jednego „prawidłowego” zastosowania. Kredki, farby, papier w różnych formatach, nożyczki, klej, plastelina, glina, koraliki, sznurek, tektura, kawałki tkanin. Do tego materiały naturalne: kamienie, muszle, patyki, liście, piórka. Te proste rzeczy dają dziecku nieskończone możliwości — o wiele więcej niż najdroższe zestawy kreatywne ze sklepu z zabawkami. Badania Simona Nicholsona nad „luźnymi częściami” (loose parts theory) potwierdzają, że im więcej materiałów otwartych, tym bogatsza zabawa.

Czas na nudę

Brzmi paradoksalnie, ale jedną z najskuteczniejszych metod rozwijania kreatywności jest pozwolenie dziecku na nudę. W naszej kulturze nuda jest postrzegana jako coś złego — natychmiast reagujemy, proponując zajęcie, włączając bajkę, dając telefon. Tymczasem nuda jest bramą do kreatywności.

Kiedy dziecku „nie ma co robić”, jego mózg zaczyna pracować na wyższych obrotach: szuka pomysłów, kombinuje, wymyśla. Z nudy rodzą się najciekawsze zabawy, najbardziej rozbudowane budowle z klocków, najdłuższe historie opowiadane misiom. Psycholog Teresa Belton z Uniwersytetu East Anglia przebadała wielu twórców i odkryła, że niemal wszyscy wspominają nudę z dzieciństwa jako źródło późniejszej kreatywności. Dajcie dziecku przestrzeń i czas — a ono samo znajdzie inspirację.

Pytaj zamiast oceniać

Jednym z najczęstszych, a jednocześnie najbardziej szkodliwych nawyków dorosłych jest ocenianie prac dziecka. „Piękny rysunek!” — mówimy odruchowo. Problem w tym, że stała pochwała uczy dziecko tworzyć dla pochwały, nie dla siebie. Co gorsza, buduje lęk przed porażką — jeśli to ma być „piękne”, to może lepiej nie ryzykować i namalować coś bezpiecznego?

Zamiast oceniać, pytajcie. „Opowiedz mi o swoim rysunku.” „Co tu się dzieje?” „Jakiego koloru użyłeś i dlaczego?” „Jak się czujesz, kiedy na to patrzysz?” Te pytania pokazują dziecku, że interesuje Was jego proces myślenia, a nie efekt końcowy. To buduje wewnętrznzą motywację — dziecko tworzy, bo lubi tworzyć, nie dlatego, że chce pochwałę. Carol Dweck z Uniwersytetu Stanford nazywa to „nastawieniem na rozwój” — i udowodniła, że ma ono kluczowe znaczenie dla sukcesu w całym życiu.

Nie poprawiajcie

Kolejna pułapka: poprawianie prac dziecka. „Niebo jest niebieskie, nie zielone.” „Ludzie nie mają czterech rąk.” „Ten domek jest krzywy.” Każda taka uwaga mówi dziecku: „Twój sposób widzenia świata jest zły”. A to jest zabójcze dla kreatywności. W podejściu Reggio Emilia szanujemy indywidualny język twórczy dziecka. Jeśli czterolatek rysuje niebo na zielono, być może widzi w niebie odbicie trawy, być może świadomie eksperymentuje z kolorem, a być może po prostu podoba mu się ta zieleń. Każdy z tych powodów jest wartościowy. Nasza rola to nie korygowanie, lecz słuchanie.

Twórzcie razem

Najcenniejsze chwile rodzą się, gdy rodzice tworzą razem z dziećmi — nie „dla nich” i nie „za nich”, ale „z nimi”. Malujcie wspólny obraz. Budujcie zamek z kartonów. Wymyślajcie razem historię i ją rysujcie. Gotujcie razem, sadźcie rośliny, budujcie ptasi domek.

Ważna zasada: nie przejmujcie kontroli. Kiedy budujecie razem wieżę z klocków, nie poprawiajcie dziecięcego projektu na swój. Bądźcie asystentem, nie reżyserem. Pytajcie: „Co dalej?” „Gdzie mam to położyć?” Oddajcie dziecku władzę nad procesem twórczym — a zobaczycie, jak rozkwita. Te wspólne twórcze chwile to jedne z najbardziej wartościowych prezentów, jakie możecie dać swojemu dziecku — ważniejsze niż każda zabawka czy aplikacja edukacyjna.